آموزش ترانه سرایی

آنچه که امروز میخوایم به آن بپردازیم بعد از مرور کلی مباحث وزن و قافیه،، اینست که بجز اشتباه در وزن و قافیه دیگر چه اشتباهات مهمی هست که باید اجتناب کنیم؟؟
بجز موارد سپید و نیمایی موفقی که با هم بررسی کردیم،،
من ترانه های بسیاری دیدم که به قافیه هم محدود نبودند و موارد بسیار خاطره انگیز و زیبایی بوده اند..به این ترانه دقت کنید👇👇
پشت اين پنجره ها دل ميگيره/ غم و غصه ى دل و تو مى دونى وقتي از بخت خودم حرف ميزنم/ چشام اشك بارون ميشه، تو مى دونى
عمريه غم تو دلم دندونيه/ دلِ من زندون داره، تو مى دونى هرچى بهش ميگم تو آزادى ديگه/ ميگه: من دوسِت دارم، تو مى دونى
ميخوام امشب با خدام شكوه كنم/ شكوه هاى دلمو تو مى دونى بگم اى خدا چرا بختم سياست/ چرا بخت من سياست؟ تو مى دونى
پنجره بسته ميشه ، شب ميرسه/ چشام آروم نداره ، تو مى دونى اگه امشب بگذره، فردا ميشه/ مگه فردا چى ميشه؟ تو مى دونى
(زندون دل، خنو)
این ترانه که قبلا هم بهش اشاره شد...خالی از قافیه ست ولی زیباست
حتی وزن هم در خیلی جاها ممکن است ایراداتی داشته باشد
خب حالا این سوال ممکنه پیش بیاد که علاوه بر ایرادات عروض و قافیه ،، چه مواردی رو رعایت کنیم که ترانه ی موفقی داشته باشیم،،خب اشراف به این موضوع مستلزم دانستن باید و نباید هایی ست که باید رعایت کنیم...
باید هایی که جزو اصول اند،،
پیشنهاداتی که به بهتر شدن ترانه کمک میکنند مثل موارد بیشماری که جزو مباحث بدیع در ترانه از هفته های بعد به آن خواهیم پرداخت،،
و نباید هایی ،که باید از آنها اجتناب کنیم...
ولی این نباید ها و ایرادات چی هستن؟؟
این مبحث هم بسیار گسترده است ولی از مهمترین شان در دور اول کارگاه شروع میکنیم
از رایج ترینش
ضعف تالیف
ضعفِ تألیف،، ناتوانی در نوشتن و رساندن مفهومی است که نویسنده یا شاعر در ذهن داشته و میخواسته بیان کند ... قدما نادرستی و سستی سخن به سبب تقدم و تأخری که خلاف دستور زبان در اجزای کلام واقع شود ،، یا حذف ناروای جزئی از جمله ،،یا استعمال نا به جای کلمه ای در ترکیب کلام را،، ضعف تألیف گفته اند
یعنی اینکه شاعر یا ترانه سرا میخواد یه چیزی بگه ولی نمیتونه بگه....حتی گاهی اوقات یه چیزی دیگه میگه
ضعف تألیف انواعی دارد
*جابه جایی ارکان دستوری
*غلط های دستوری
*اشتباه در تعابیر و کلمات
*بی معنایی
اینها مهمترینش هستن که ترانه سرا باید بداند
اول با جابه جایی ارکان شروع میکنیم
جابه جايى اركان دستورى
جابه جايىِ اركان ممكن است معنى را مخدوش كند و يا تنها فصاحتِ كلام را از بين ببرد و يا هنجارهاى پذيرفته شده و بديهىِ دستورىِ زبان را رعايت نكند. اين نكته در ترانه هايى كه به زبان عاميانه نوشته مى شود بسيارحائز اهميت است. چرا كه زبانِ عاميانه بر خلافِ زبانِ معيار و يا زبانِ كتابتِ قديم، هنجارها و عاداتِ شنيدارىِ مشخص ترى دارد و هرگونه سهل انگارى در اين ميان مى تواند به فصاحتِ زبان آسيب بزندو مفهوم را مخدوش يا گنگ و نامفهوم كند.👇👇
سرِت و بذار رو شونه هام خوابت بگيره
بذار تا آروم دلِ بى تابت بگيره
(سرِت و بذار رو شونه هام، مسعود امينى)

ترانه سرا ميخواسته بگويد: (( تا دلِ بى تابت آروم بگيره)) و فرض بر آرام گرفتن بوده ، ولى با جابه جايى جزء معينِ فعلِ (( آروم گرفتن)) معنى هم عوض شده و آنچه مى شنويم اين معنا را مى دهد كه (( به آرومى دلت كه بى تابه، بگيره!))
البته این مثال برای خیلی دور شدن دو جزء یک فعل مرکب هم کاربرد داره
نوعِ ديگرى از جابه جايىِ اركان كه متاسفانه در ترانه هاى ضعيف رواج دارد ، جايه جايى در افعالِ معين آن هم در زبانِ عاميانه است كه اصلاً معمول نيست و در حالت معمول مضحك است اگر كسى اين گونه حرف بزند.
خيلى سخته اون كسى كه اومد و كردت ديوونه
هوساش وقتى تموم شد ، بگه پيشت نمى مونه
( خيلى سخته، مريم حيدرزاده)
كه طبيعى بود گفته شود: اون كسى كه اومد و ديوونه ت كرد، وقتى هوساش تموم شد.....
کلا ترانه های مریم حیدر زاده پره از این ایراد..رو هر کدومش دست بگذاری احتمالا اشتباه نکردین،،،
خیلی سخته چیزی رو که دیشب بود یادگاری
صبح بلندشی و ببینی که دیگه دوستش نداری
که طبیعی بود نوشته میشد
تا دیشب یادگاری بود،،
دوستان توجه داشته باشن در جابه جایی ارکان ملاک قضاوت نزدیکی به زبان و لهجه ی محاوره ست
یعنی برای اینکه بفهمیم در ترانه این جابه جایی ارکان درست هست یا نه باید ببینیم تو محاوره به اون شکل گفته میشه یا خیر
همه جا هم اشتباه نیست
مثلا ببینید
چرا با هم دیگه قهرن آدما،چرا دیواره بلنده بین ما
(چرا،چرا مسعود هوشمند)

با اینکه میشه نوشت👇
چرا آدما با هم قهرن؟چرا بین ما دیواربلنده؟؟
ولی این جابه جایی درسته و حتی برای زیباتر شدن کلام ضروری!!
پس ملاک محک ترانه،،گویش عامه و لهجه ایست که ترانه بر اساسش نوشته شده..در ترانه هایی که لهجه ی خاصی ندارند لهجه ی تهرانی ملاک سنجش است...اگر اون جا به جایی در گفتار محاوره یا لهجه ی رایج ،،رواج داشته باشه درسته
البته توجه کنید که مبحث ترانه ست
در شعر خب ملاک های داوری متفاوتند