تصویرسازی در شعر

نوع اول/

در مقوله ی شعر، تصویر سازی های اولیه به نحوی توصیف کننده ی صحنه ی مورد نظر شاعر هستند که می تواند در حالت واقعی اتفاق بیافتد یا اینکه فقط جزئیات صحنه ای را بازگویی کند که تک وجهی ست و منظور خاصی پشت تصاویر نیست،

به عنوان مثال وقتی فرودسی در اشعارش صحنه های جنگ رستم و سهراب را به زبان شعر بازسازی می نماید هر ٱنچه که از ٱن تصاویر در ذهن خود می پروراند را به نظم در می ٱورد

و این آزاادی عمل را دارد که تا حدی از اغراق و مبالغه هم سود جوید .

مخاطب با خواندن این ابیات می تواند تا حدی تصویری از آن بزم و رزم را در ذهنش تداعی کند ،

هر چقدر توانایی شاعر در بیان تصاویر تک بعدی قوی تر باشد همانند یک دوربین قوی می تواند تصاویری با کیفیت بالا برای مخاطب پدید ٱورد ، این نوع تصویر سازی همانند نقاشی های تک بعدی منظره یا چهره دارای یک مفهوم تک بعدی هم هست و به منظور شرح صحنه آورده می شود

و البته از ارزش کاری پایین تری نیز نسبت به انواع دیگر تصویر سازی برخوردار است.

از این نوع تصویر سازی امروزه کمتر در شعر استفاده می گردد

( در نثر و داستان کاربرد بیشتری دارد)

به خاطر حضور تصاویر قوی بصری، دیگر تصاویر متنی بدین شکل جایگاه غنی گذشته را ندارند و به شاعران توصیه می گردد کمتر از تصویرهای ذهنی بهره بگیرند.
تصویرسازی در شعر

نوع دوم/

این نوع تصویر سازی در شعر با به وجود آمدن سیر جدیدی در ادبیات و هنر و نیز تغییر و تحول بنیادی که در زندگی بشری صورت گرفت ، کم کم جایگاه مستحکمی برای خود دست و پا کرد .

اگر بخواهیم تعریفی بر این نوع خاص داشته باشم می توانیم این گونه استنباط کنیم که گاهی می شود تصاویری شبیه سازی شده را جایگزین مفهومی کنیم که مد نظر داریم،

به زبان ساده تر به جای توصیف حقیقی یک مفهوم می توانیم از تصاویری استفاده کنیم که ٱن مفهوم را برای ما بهتر و ٱشکار تر "تداعی می کند"

در واقع تلفیق واقع گرایی ، تخیل و توصیف با بهره گیری از مجاز

مثال:

برای مفهوم اشک چشم از تصویر رود خانه ای روی دشت یا آبشار روی کوه می توان بهره برد ،

این طرز بیان در واقع از لحاظ هنری دارای ارزش بالاتری ست ( از نوع اول تصویر سازی ) و هم چنین دارای زیبایی های بصری و انتزاعی خاص خود است که می تواند به قدرت تخیل شاعر در پردازش شعر بستگی مطلق داشته باشد

( توجه به این نکته که این نوع تصویر در بعضی از اشعار همانند اشعار محمد شمس لنگرودی ، محمد علی سپانلو، فریاد شیری و.. علاوه بر فرم ساده ی تصویر منبع مفاهیم پشت پرده ی شعری می شوند که برای افراد خاص قابل رویت است )

در اشعار کلاسیک هم رگه هایی از این تصاویر دیده می شود که به همراه استعاره و ایهام با قدرت ظاهر شده اند ، فرقی که در نوع به کار گیری شان در گذشته با امروز به چشم می خورد در واقع همین استفاده زیاد و پی در پی از استعاره ، کنایه و ایهام است

در کنار این سه، نماد گرایی، تشبیه و تشخیص یا جان بخشیدن به اشیا هم قرار دارند که تا به امروز همگی از ارکان تصویر سازی نوع دوم به شمار می روند

امروزه تصاویر اشعار به علت وجود تصاویر بصری فراوان و گوناگون به نحوی خود را با دنیای اطرافش تلفیق داده است .

اگر بخواهیم مثالی از اشعار فارسی که دارای چنین تصاویری ست را بیاوریم بدون شک بیشتر در سبک نیمایی و سپید و بقیه زیر مجموعه هایشان قابل بیان است

در اشعار سهراب سپهری ( مانند صدای پای آب ) و حسین پناهی می توان تلفیقی از تصویر سازی های نوع اول و دوم را دید که با ظرافت خاصی کنار هم قرار گرفته اند

اشعار سپید به علت ٱزادی عمل شاعر ، استعداد فراوانی برای به کار گیری تصاویر چند وجهی دارد ( البته این بدان معنا نیست که اشعار کلاسیک فاقد تصویرند!)

به عبارت دیگر شعر سپید با تصاویرش در جهان امروز جایگاهی برای خودش دست و پا کرده است و این رکن از شعر برای این سبک بسیار حیاتی ست ، البته توجه به این نکته که استفاده بیش از حد نیز همانند هر افراطی در مسائل دیگر که تاثیرات منفی خود را به جای می گذارد، حائز اهمیت است.
تصویرسازی در شعر


نوع غیر متعارف:

نوع دیگری از تصاویر با شکل گیری فضاهای چند بعدی در بعضی از سبک های ادبی پدید ٱمد ، درانتهای قرن نوزده و ابتدای قرن بیستم تا امروز با پیدایش سبک هایی همچون فراواقع گرایی، دادائیسم و همچنین نو گرایی و فرا نو گرایی ( پست مدرنیسم) در زمینه ی شعر، شاعران دست به تصویر سازی هایی زدند که از ٱن ها با تصاویر سه بعدی یاد می شود .

ویژگی اصلی این تصاویر در دو یا سه مفهومی بودن علاوه بر خود مفهوم تصویر است .

به زبان ساده تر تصاویری کشف یا بازسازی شده که توانایی مخفی کردن دو یا سه مفهوم همزمان را دارند که شاعر به ٱن ها توجه کرده است یا اینکه فقط در دید مخاطب ظاهر می شود.

پیچیدگی این تصاویر فضاهایی را شامل می شود که در نگاه اول ساده به نظر می رسند ،در سبک دادائیسم بیشترین تعداد این تصاویر دیده می شود ، این سبک که از کنار هم قرار گرفتن تکه های کلامی و تصویری ( همانند قیچی کردن تکه های روزنامه و چسباندن ٱن ها کنار هم ) شروع و تا فرانوگرایی پیش رفت، استعداد بیشتری برای بکار گیری این نوع تصاویر دارد.

توضیح بیشتر چگونگی این تصاویر احتیاج به شناخت از سبک های مورد بحث دارد که امیدوارم در دستور کار فن شعر در آینده نزدیک قرار بگیرد.