جلسه دوم آموزش عروض
مبحث دوم
تقطیع
به عمل بخش بخش کردن کلمات در شعر، تقطیع می گویند. مانند بخش کردن کلمات در دوره دبستان.
توجه شود در تقطیع، کلمات به گونه ای که خوانده می شوند تقطیع می گردند نه آنگونه که نوشته می شوند
مثال:
گفتم: گف ، تم
می خواهم: می، خا، هم
راحت بود نه؟
اما اجازه بدهید یک نکته را یادآوری کنم:
در شعر با یک سری کلمات به هم پیوسته روبرو هستیم پس برای تقطیع ابتدا باید شعر را درست بخوانیم! با یک مثال توضیح خواهم داد:
سیب: یک هجای کشیده
سرخ: یک هجای کشیده
حال اگر همین دو کلمه در شعر قرار بگیرند مثلا ممکن است دو کلمه سیب و سرخ با کسره خوانده شوند
سیبِ سرخِ من: سی بِ سُر خِ من
بنابراین درست خواندن شعر بسیار در تقطیع مهم است
نکته: بر اساس همین موردی که گفتیم یعنی درست خواندن شعر، گاهی حروفی مثل « ا ، ع » در شعر تلفظ نمی شوند. با این نکته در مبحث اختیارات شاعری به طور کامل آشنا خواهیم شد، فعلا کافی است بدانید که گاهی می توانیم این حروف را حذف کنیم. البته این مسئله تنها به درست خواندن شعر مربوط می شود و فراموش نکنید که گفتیم گاهی!
مثال:
کافی است = کافیست
دل عاشق است = دلاشقست
البته گاهی هم لازم است همانطور که نوشته می شوند خوانده شوند.
شما الان که تسلط کافی در مبحث هجا دارید باید بتوانید هر کلمه، جمله، شعر، نوشته و... را تقطیع کنید و زمانی که قادر به این کار شدید ، نصف راه را برای شناختن وزن طی کرده اید.
قبلا کلمات راتقطیع کرده ایم، همان جایی که هجاهای بلند و کوتاه آن را مشخص کردیم. بنابراین نوبت آن رسیده به تقطیع اشعار بپردازیم:
ای سیب سرخ غلت زنان در مسیر رود
یک شهر تا به من برسی عاشقت شده است
تقطیع: ای-سی-بِ-سر-خِ- غل- تْ- زَ- نان- در- مَ- سی- رِ- رود
یک- شه- رْ- تا- بِ- من- بِ- رَ- سی- عا(آ)- شِ- قت- شُ- دست
خب در همین بیت مطالبی را که قبلا آموختیم با هم مرور می کنیم:
1. گفتیم هجای کشیده در انتهای مصرع به هجای بلند تبدیل می شود
به بیت بالا نگاه کنید:
رود= در تعریف، دال در تقطیع نمی¬آید هرچند در عمل خوانده می¬شود. یعنی چون ما در شعر هجای کشیده نداریم و از طرفی این هجای کشیده درانتهای مصرع آمده بنابراین به هجای بلند تبدیل می¬شود
بنابراین: رود به صورت «رو» و دست به صورت «دس» درنظر گرفته می¬شود.
2. می¬دانستیم که هجای کشیده در بین مصرع به یک هجای بلند و یک هجای کوتاه تبدیل می¬شود.
در بیت بالا «غلت» یک هجای کشیده در بین مصرع هست. بنابراین مجبوریم آن را به یک هجای بلند و یک هجای کوتاه تبدیل کنیم پس دو حرف اول یعنی «غل» همان هجای بلند ماست و حرف سوم یعنی «ت» هجای کوتاه است.
یک نکته خیلی مهم: گاهی یک هجای کشیده وقتی در متن شعر قرار می¬گیرد از حالت کشیده بودن خارج می¬شود! چه جالب!! اما چطور؟
بسیار ساده، زمانی که دارای حرکت می¬شود.
مثل همان سیب که مثال زدیم. سیب یک هجای کشیده است اما وقتی کسره می¬گیرد تبدیل به دو هجای مجزا می¬شود: سی بِ
3. یک نکته ای که باید در مورد هجاها بدانیم این است که حروف صدادار بلند یعنی آ ، ای ، او ، یک هجای بلند هستند.
بنابراین هجای «عا» در کلمه¬ی عاشق که بصورت «آ» تلفظ می¬شود یک هجای بلند است
4. گفتیم اگر نون ساکن بعد از حروف صدادار «آ ای او» بیاید یک هجای بلند است
بنابراین در این بیت «نان» در «زنان» یک هجای بلند درنظر گرفته شد
بسیار خب. حال ما تقطیع را هم یاد گرفتیم
فعلا هر شعری که می خوانید را تقطیع کنید
الگوی هجایی
بعد از جدا کردن و تعیین هجاهای بلند و کوتاه نوبت به نوشتن الگوهای هجایی می¬رسد.
نوشتن این الگو کار ساده¬ای است. کافیست بجای هر هجا معادل آن را بگذاریم.
یعنی بجای هجای کوتاه علامت U و یا همانطور که ما قرارداد کردیم حرف ک
و بجای هجای بلند علامت _ و یا طبق قرارداد ما حرف ب را قرار دهیم
باز همان بیت بالا را در نظر می¬گیریم:
ای سیب سرخ غلت زنان در مسیر رود
یک شهر تا به من برسی عاشقت شده است
تقطیع: ای-سی-بِ-سر-خِ- غل- تْ- زَ- نان- در- مَ- سی- رِ- رود
الگو: ب ب ک ب ک ب ک ک ب ب ک ب ک ب
یک- شه- رْ- تا- بِ- من- بِ- رَ- سی- عا(آ)- شِ- قت- شُ- دست
الگو: ب ب ک ب ک ب ک ک ب ب ک ب ک ب
البته در تقطیع درست و اصولی قواعد دیگری هم دخیل هستند مثل اختیارات شاعری و...
هرچند ما به طور ضمنی با تعدادی از اختیارات آشنا شده ایم و خواهیم شد اما چون هنوز آنها را کامل یاد نگرفته¬ایم فعلا با دانسته های خود تقطیع می¬کنیم و الگوی هجایی آنها را می¬نویسیم.
نکته 1: هرگز سه هجای کوتاه پشت سر هم در یک رکن قرار نمی¬گیرد
نکته 2: هرگز چهار هجای بلند در یک رکن پشت سر هم قرار نمی¬گیرد
بنابراین اگر تقطیع را انجام دادید و سه هجای کوتاه پشت سر هم و یا چهار هجای بلند پشت سر هم وجود داشت آنگاه باید شک کرد که یا تقطیع شما اشتباه است و یا در آن بیت از اختیارات شاعری استفاده شده
تمرین : الگوی هجایی بیت زیر را بنویسید
غم که می آید در و دیوار شاعر می¬شود
در تو زندانی ترین رفتار شاعر می¬شود "نجمه زارع"