بنابراین در زبان فارسی هجا بشرح زیر دسته‌بندی میگردد.
الف : هجای کوتاه (^ ، U ) که از ترکیب یک حرف صامت به اضافه یک مصوت کوتاه ایجاد میشود
ب : هجای بلند ( __ ) که به یکی از دو ترکیب زیر ایجاد میشود
یک حرف صامت + یک مصوت کوتاه + یک حرف صامت مانند واژه (بد) = (ب + _َ_ + د)
و یا
یک حرف صامت + یک مصوت بلند مانند واژه ( تا) = (ت + آ)
ج : هجای کشیده (^) ( U) که از جمع شدن یک هجای بلند با یک هجای کوتاه ایجاد میشود
یک حرف صامت + یک مصوت بلند + یک یا چندحرف صامت
مثل واژه "دار" = (د+ا+ر)
و یا
مثل واژه (خواست) = (خ+آ+س+ت)
نکته مهم : توجه فرمائید علامت (و) در کلمه(خواست) را حذف کردیم ، این یک قاعده است به این شکل که در عروض آنچه شنیده میشود تجزیه و تحلیل میشود و نه آنچه که نوشته میشود ، در آینده در این باره توضیح بیشتری خواهم داد
اکنون کمی به گذشته برگردیم
یادتان هست در مدارس ابتدائی با حرکت دست واژه ها را بخش میکردیم
تبحرِ در این عمل شاه کلید سرودن شعر کلاسیک و موزون است
بخش کردن واژه در واقع جدا کردن هجائی تشکیل دهنده یک کلمه است و از بخش کردن یک جمله ترکیب انواع هجای بکار رفته در جمله تعیین میگردد
مثال : میخواهیم جمله "زمین گرد است" را بخش کنیم (هجا بندی کنیم) واژه اول = زمین = (زَ+ مین) = دوبخش = دو هجای به ترتیب یک هجای کوتاه به اضافه یک هجای بلند = (^ + __ )
نکته مهم : توجه کنید حرف ساکن "ن" در آخر کلمه "زمین" را نادیده گرفتیم این نیز یک قاعده است که حرف ساکن "ن" که بعد از یکی از مصوت های بلند
واقع می شود ، در هجا بندی حذف میگردد ، زیرا همچنانکه در هنگام بخش کردن دیدید ترکیب (مین) با کشش یک نفس شد ، بنابراین یک بخش محسوب
میشود
در آینده در این مورد توضیح بیشتری داده خواهد شد
واژه دوم = گرد = (گررررررررد) = یک هجای کشیده به ترتیب شامل یک هجای بلند باضافه یک هجای کوتاه =( __+ ^ )
نکته مهم : هنگام تلفظ واژه " گرد" مشاهده میکنید که این واژه بخش پذیر نیست و در یک واحد گفتاری یا در برون داد یک نفس ادا میشود در حالیکه طول کشش نفس از طول کشش یک هجای بلند تقریبا به اندازه طول کشش یک هجای کوتاه بلندتر است ، به همین جهت آن را معادل یک هجای بلند به اضافه یک هجای کوتاه در نظر میگیریم
واژه سوم = است=( اَست)= یک هجای کشیده به ترتیب شامل یک هجای بلند به اضافه یک هجای کوتاه که ساکن = ( __ + ^ )
نکته مهم : حرف ( ت ) در واژه "است" ساکن میباشد
و در نتیجه خیلی کوتاهتر از یک هجای کوتاه برای ال مانند (تِ) خوانده و شنیده میشود.
در این مورد نیز در آینده توضیح بیشتری ارائه خواهد شد
بنابراین در مجموع ترتیب انواع هجا ی تشکیل دهنده جمله "زمین گرد است " به شکل (^ ، ، ، ^ ، __ ،^ ) خواهد شد
جمع بندی :
با توجه به آنچه که تاکنون آموختیم متوجه شدیم که هجا میتواند از سه حرف ، در برخی مواقع از دو حرف و یا حتی از یک حرف تشکیل شود.
در ساده‌ترین تقسیم‌بندی، هجای یک‌حرفی را "هجای کوتاه " ، هجای دوحرفی را "هجای بلند "و هجای چند حرفی را "هجای کشیده " می‌نامیم
نکته مهم اینکه طول کشش یک هجای بلند دوبرابر طول کشش یک هجای کوتاه و طول کشش یک هجای کشیده تقریبا معادل طول کشش یک هجای بلند به
اضافه طول کشش یک هجای کوتاه است

پایان درس اول
منابع :
۱_آشنائی با عروض و قافیه ، دکتر سیروس شمیسا
۲_عروض و قافیه ، سید جمال طباطبائی نژاد ، علی احمدنیا ، ناهید شهابی