آموزش شعر (43)- انتشارات مانا ایده
بخش دوم آموزش وزن
وزن شماره یک : هزج مثمن سالم (مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن)
چند بیت از غزلی با این وزن ( غزل اول دیوان حافظ) رو برای نمونه تقطیع میکنیم و با قی ابیات رو از شما میخوایم که تقطیع بفرمایید.
قبل از تقطیع دو نکته که قبلا در فایل صوتی شماره ی 1 بیان کردیم مجددا عرض میکنیم :
نکته ی اول : نون ساکن بعد از مصوت بلند(آ-ای-او) رو در تقطیع حساب نمیکنیم و حذف میکنیم . مثال : آسان ، مجنون ، شیرین .... نونشون حذف میشه و هجای بلند حساب میشن نه کشیده !
نکته ی دوم : قبل از تقطیع به آخر هر هجای کشیده یه مصوت کوتاه مثل ضمه اضافه میکنیم و بعد کار تقطیع رو تنجام میدیدم
الا یا ایها الساقی ادر کاسا و ناولها
که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکلها
به بوی نافهای کاخر صبا زان طره بگشاید
ز تاب جعد مشکینش چه خون افتاد در دلها
مرا در منزل جانان چه امن عیش چون هر دم
جرس فریاد میدارد که بربندید محملها
به می سجاده رنگین کن گرت پیر مغان گوید
که سالک بیخبر نبود ز راه و رسم منزلها
شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین هایل
کجا دانند حال ما سبکباران ساحلها
همه کارم ز خود کامی به بدنامی کشید آخر
نهان کی ماند آن رازی کز او سازند محفلها
حضوری گر همیخواهی از او غایب مشو حافظ
متی ما تلق من تهوی دع الدنیا و اهملها
بیت سوم رو به عنوان نمونه برای شما تقطیع میکنم :
ابتدا بیت رو بخش میکنیم و بعد میریم سراغ تقطیع به ارکان :
مَ-را-در-مَن-زِ-لِ-جا-نان-چه-ام-نِ-عیش-چون-هر-دم
خوب که نگاه میکنیم میبینیم سه هجا ما رو به شک میندازن که کشیده اند ! ولی فقط یکیش کشیده است و اون دوتای دیگه بلند هستن چرا که نون در انتهای "نان" و "چون" چون نون ساکن بعد از مصوت بلند هست حذف میشه و این دو هجا کشیده نیستن و بلندن ... پس تنها هجایی که کشیده است "عیش" هست که بر اساس قانونی که گفتیم یه ضمه بهش اضافه میکنیم و بعد تقطیع میکنیم
مرا در منزل جانا(ن) چه امن عیشُ چو(ن) هر دم
مرا در من = مفاعیلن
زلِ جانان = مفاعیلن
چه امن عِی = مفاعیلن
شُ چون هر دم = مفاعیلن
به این شکل تقطیع مصرع اول به پایان رسید.
تقطیع مصرع دومش :
جرس فریاد میدارد که بر بندید محمل ها
اگر بخش کنیم و خوب توجه کنیم دو هجای کشیده داریم یکی "یاد" در انتهای "فریاد" و یکی "دید" در انتهای "بندید" پس به این دوتا یک ضمه اضافه میکنیم و بعد میریم سراغ تقطیع.
جرس فریادُ میدارد که بر بندیدُ محمل ها
جرس فریا = مفاعیلن
دُ می دارد = مفاعیلن
که بر بندی= مفاعیلن
دُ محمل ها = مفاعیلن
پس با این حساب ما یک بیت از این غزل رو تقطیع کردیم و باقی ابیات هم به عهده ی شما.
در پایان برای اینکه خوب این وزن رو یاد بگیریم باید مصرع هایی بی معنی ای رو بنویسیم که فقط وزن رو یاد بگیریم. سعی کنید به اطرافتون نگاه کنید و با توجه به چیزهایی که میبینید مصرع هایی با این وزن بگید که شامل چهار مفاعیلن باشه و بعد هم تقطیعشون کنید .
مثال :
دوتا قوری سه تا کتری دو تا قاشق بیا اینجا
نشستم من برای اینکه تنهایی نمیدانم
کجا رفتی که من را با کنار بید میمانم
عروض و قافیه یعنی برای عشق جنگیدن
سحر ما را نمی بینی برای دیدن دریا
کجا باید رها گردم که آنجا را نمیبینم
و الی آخر .......
امیدوارم این موارد رو تمرین بفرمایید.