آموزش شعر (37)- انتشارات مانا ایده
قسمت اول آموزش عروض :
صامت و مصوّت :
مصوت ها شش تا هستند :
سه تاش مصوت کوتاست : فتحه ضمه و کسره
سه تاش مصوت بلند : آ ، ای ،او
به هر حرفی در ادبیات غیر از این 6 تا ، صامت میگن
صامت : ب-پ-ج-چ-........
هجا : اگر کلمات رو به همون شکلی که در دوران ابتدایی انجام میدادیم بخش کنیم به هر بخش یک هجا میگن
مثال : کلمه ی " دبیرستان" رو هجی یا بخش میکنیم
دَ - بی - رِس - تان
چهار بخش یا هجاست...به هر کدوم از این بخش ها یک هجا میگن
هجا ها خودشون سه نوع هستن : هجای کوتاه ، هجای بلند ، هجای کشیده
هجای کوتاه : تشکیل شده از یه صامت + یه مصوت کوتاه
مثال : تُ - بِ - شَ
هجای بلند : دو نوع هست یا " صامت + مصوت کوتاه+ صامت " مثال : دَر - شُک ....یا "صامت + مصوت بلند " مثال : با - ری- کو
هجای کشیده : هجایی که از هجای بلند قدری بیشتره! یا بهتره بگیم به اندازه ی یک هجای کوتاه از هجای بلند بیشتره مثال : است- بود - گشت - رفت
دو نکته رو باید متذکر بشیم : یکی اینکه نون ساکن بعد از هجای کشیده رو در عروض در نظر نمیگیرم و موقع تقطیع حذف میکنیم مثل : نون در پایان کلمه های : آسان - مجنون - شیرین .... نون ساکن هست و قبلش هم مصوت بلند " آ یا ای یا او " وجود داره...
نکته ی دوم این هست که "آ" خودش به تنهایی هجای بلند حساب میشه
تقطیع : یعنی قطعه قطعه کردن شعر و بردن به ارکان عروضی
ارکان عروضی چه هستند :
اگر وزن شعری این باشه :
فاعلاتن مفاعلن فَعَلَن
فاعلاتن رکن اول هست
مفاعلن رکن دوم
فعلن رکن سوم
به هر کدوم از اینها یک رکن میگن
رکنها میتونن متفاوت باشن ویا یکسان
مثال : در وزن "فاعلاتن مفاعلن فَعَلن" هر سه رکن با هم متفاوتند
در وزن : "مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن" هر چهار رکن یکسان اند
پس وقتی حرف از تقطیع میزنیم یعنی مصرع رو به اندازه ی رکن ها قطعه قطعه کنیم :
مثال : مصرع : الا یا ایهالساقی ادر کاساً و ناول ها
که میدونیم وزنش " مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن" هست رو تقطع میکنیم تا حد ارکان و نه ریز تر !
الا یا اَی : مفاعیلن
یُ هس ساقی : مفاعیلن
اَدِر کاساً : مفاعیلن
و ناول ها : مفاعیلن
پس از این به بعد وقتی صحبت از تقطیع شد این شکل مد نظرمون هست
الان ممکنه یک سوال پیش بیاد که چطور بفهمیم وزن شعر چه هست ؟
جواب اینه که وقتی خوب با آموزش اوزان در گیر بشیم خود بخود این اوزان رو از بَر میشیم !
روشهایی علمی ای هم هست که بیان نمیکنیم
نکته ی پایانی این جلسه رو خدمتتون عرض میکنم و اون هم اینه که ما در تقطیع هر جا یک هجای کشیده دیدیم ابتدا یک مصوت کوتاه مثل ضمه به انتهای هجای کشیده می افزاییم و بعد کار تقطیع رو انجام میدیم :
مثال : که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکل ها
اولین نکته اینه که ما نباید بین عشق و آسان مکث داشته باشیم و در خوانش و تقطیع باید عشق رو به آسان وصل کنیم و همچنین نمود رو به اول وصل کنیم و چنین بخونیم بیت رو " که عشقآسان نمودَووَل ولی افتاد مشکل ها " .... دومین نکته این که نون بعد از کلمه ی آسان چون نون ساکن دار هست و قبلش هم مصوت بلند "آ" هست در تقطیح حساب نمیکنیم .... نکته ی مهم پایانی هم اینکه نگاه میکنیم بیت رو ببینیم کدوم هجاش کشیده است و یک ضمه به انتهاش اضافه میکنیم و بعد میریم سراغ تقطیع :
بررسی میکنیم ببینیم کدوم هجا کشیده است :
ک-عش-قا-سان-نِ-مو-دَو-وَل- وَ-لی-اُف-تاد-مش - کل - ها
خوب که نگاه میکنیم میبینیم دو هجا ما رو به شک میندازن که کشیده اند یا نه یکی " سان" و یکی " تاد" ولی سان رو قبلا توضیح دادیم که نونش حذف میشه و هجای بلند حساب میشه نه کشیده ! بنابراین تنها هجای کشیده ی ما" تاد" هست. یک ضمه به انتهاش اضافه میکنیم و تقطیع رو شروع میکنیم :
ک-عش-قا-سان-نِ-مو-دَو-وَل- وَ-لی-اُف-تا-دُ-مش - کل - ها
که عشقاسا (ن) : مفاعیلن
نمود اول : مفاعیلن
ولی افتا: مفاعیلن
دُ مشکلها : مفاعیلن
بنابراین ما مقدمه ای رو برای ورود به آموزش اوزان آموختیم. انتظار داریم دوستان با خوندن این مقدمه غزل اول حافظ رو به شکلی که بنده تقطع کردم "تقطیع تا ارکان" ... تقطیع کنند که انشالله هیچ مشکلی نداشته باشند در بحث تقطیع و وارد مبحث اوزان بشیم.
سپاسگزارم